On the Galician-Portuguese Cantiga de Change

Authors

DOI:

https://doi.org/10.14198/rcim.28231

Keywords:

Galician-Portuguese lyric poetry, cantiga de amor, cantiga de change, change of senhor, heartbreak poetry, escarnho de amor

Abstract

This article focuses on a type of cantiga de amor whose feudalistic literary motif is a change of lady (senhor) provoked by the lady’s failure to fulfil her obligations to her vassal. This lyric sub-genre is related to the Occitan chanson de change and forms the last link in a latent narrative sequence which, along with the mala canso and the comjat, revolve around the theme of desamor (unrequited love, loss of affection, heartbreak). However, the change-oflady- themed cantigas do not subvert the generic conventions of the canso in a way that would qualify them as satire (in particular the so-called escarnho de amor). Using as deciding criteria Valeria Bertolucci Pizzorusso’s pioneering study, the establishment of lexical markers, and discursive developments that characterize this type of lyric, this article examines which of the Galician-Portuguese cantigas de change identified by scholars actually merit that name. Osoir’Anes, who was most likely familiar with the Provençal tradition, is the earliest author of compositions of this variety. Osoir’ Anes, like later troubadours, integrates this kind of lyric into cycles within his production. There was a limited number of cantiga de change written, and none after the end of the thirteenth century. Cantigas featuring the change-of-lady motif are difficult to classify as part of the corpus of cantigas de change due to the treatment of this motif.

Funding

This publication is part of project PID2022-140488NB-I0, funded by MCIN/AEI/10.13039/501100011033/FEDER, EU (OLiriCas 2, «El origen de la lírica castellana desde las fuentes gallego-portuguesas: poética y retórica»).

References

Alvar, Carlos (1977), La poesía trovadoresca en España y Portugal, Madrid, Cupsa.

Arbor Aldea, Mariña (2009), «Voz e voces na lírica profana galego-portuguesa: de Airas Moniz a don Afonso Sanchez», en La lirica romanza del Medioevo. Storia, tradizioni, interpretazioni. Atti del VI convegno triennale della Società Italiana de Filologia Romanza (Padova-Stra, 27 settembre - 1 ottobre 2006), ed. Furio Brugnolo y Francesca Gambino, Padua, Università di Padova, pp. 531-558.

Arias Freixedo, Xosé Bieito (ed.) (2010), As cantigas de Roi Fernandiz, clérigo de Santiago, Vigo, Universidade de Vigo - Servizo de publicacións. https://locuscriticus.webs.uvigo.es/Roi/index [consulta: 26/08/2024].

BdT = Pillet, Alfred, & Henry Carstens (eds.) (1933), Bibliographie der Troubadours, Halle, Niemeyer.

Beltrami, Pietro G. (1990), «Ancora su Guglielmo IX e i trovatori antichi», Messana, 4, pp. 5-45.

Bertolucci Pizzorusso, Valeria (1993), «Motivi e registri minoritari nella lirica d’amore galego-portoghese: la cantiga “de change”», en O Cantar dos trobadores. Actas do Congreso celebrado en Santiago de Compostela entre os días 26 e 29 de abril de 1993, coord. Mercedes Brea, Santiago de Compostela, Xunta de Galicia, pp. 109-120.

Bertolucci Pizzorusso, Valeria (2001), «La mort de la dame dans les genres lyriques autres que le planh», en Le rayonnement de la civilisation occitane à l’aube d’un nouveau millénaire. 6e Congrès International de l’Association Internationale d’Études Occitanes, 12-19 septembre 1999, ed. Georg Kremnitz et al., Viena, Edition Praesens, pp. 327-333.

Bloch, Marc (1982), La société féodale, París, Albin Michel [1ª ed.: 1939].

Brea, Mercedes (2004), «El desamparo amoroso en la lírica gallego-portuguesa», en Iucundi acti labores. Estudios en homenaje a Dulce Estefanía Álvarez, ed. Teresa Amado Rodríguez et al., Santiago de Compostela, Universidade de Santiago de Compostela, pp. 219-229.

Brea, Mercedes (2020), «¿Viajó al Occidente peninsular algún cancionero occitano?», en «Los motz e·l so afinan». Cantar, llegir, escriure la lírica dels trobadors, ed. Meritxell Simó, Roma, Viella, pp. 35-50.

Canettieri, Paolo, & Carlo Pulsoni (2003), «Per uno studio storico-geografico e tipologico dell’imitazione metrica nella lirica galego-portoghese», en La lirica galego-portoghese. Saggi di metrica e musica comparata, Roma, Carocci, pp. 123-165.

CdT = Simó Torres, Meritxell (dir.), Corpus des Troubadours. http://trobadors.iec.cat [consulta: 17/08/2024].

Corral Díaz, Esther (2009), «O galardon como recompensa do servizo amoroso na cantiga de amor», Verba, 36, pp. 89-108. https://minerva.usc.gal/rest/api/core/bitstreams/0299d0fa-a52d-4e49-910a-6616296a7628/content [consulta: 04/08/2024].

Corral Díaz, Esther (2010), «Algunas prendas de amor en la lírica gallego-portuguesa», en Actes du XXV Congres International de Linguistique et de Philologie Romanes (Innsbruck, 3-8 set 2007), 2, ed. Maria Iliescu, Heidi Siller-Runggaldier y Paul Danler, Berlín - Nueva York, De Gruyter, pp. 673-680. https://doi.org/10.1515/9783110231922.2-673

D’Heur, Jean Marie (1973), «L’emploi de l’occitan dans le refrain d’une chanson d’amour de Fernan Garcia Esgaravunha», en Troubadours d’oc et troubadours galiciens-portugais, París, Fundação Calouste Gulbenkian - Centro Cultural Português, pp. 105-135.

De Winter-Hosman, Mieke (1994), «L’inconstance des fin’amants; chansons de change chez les troubadours du xiie siécle», en Actes du IVe Congrès International de l’AIEO (Vitoria-Gasteiz 22-28 août 1993), 2, ed. Ricardo Cierbide, Vitoria-Gasteiz, AIEO, pp. 358-371.

Di Girolamo, Costanzo (2009), «Raimbaut d’Aurenga (?) [… nu]ils hom tan [… n]on amet (BdT 392.26a)», Lecturae Tropatorum, 2. https://www.lt.unina.it/DiGirolamo-2009.pdf [consulta: 12/08/2024].

Ferrari, Anna (1993), «Cancioneiro da Biblioteca Vaticana», en Dicionário da literatura medieval galega e portuguesa, org. y coord. Giulia Lanciani y Giuseppe Tavani, Lisboa, Caminho, pp. 123-126.

Fidalgo, Elvira (2004), «E desmesura fazedes / que de min non vos doedes: la reputación de la dama», en O «Cancioneiro da Ajuda», cen anos despois, ed. Mercedes Brea, Santiago de Compostela, Xunta de Galicia, pp. 313-330.

Fidalgo, Elvira (2016), «La expresión del joi en la escuela trovadoresca gallegoportuguesa», Revista de Cancioneros Impresos y Manuscritos, 5, pp. 107-141. https://doi.org/10.14198/rcim.2016.5.05

Ganshof, François L. (1985), El feudalismo, Barcelona, Ariel [1ª ed.: 1963].

Gonçalves, Elsa (2016), «Sur la lyrique galégo-portugaise. Phénoménologie de la constitution des chansonniers ordonnés par genres», en De Roma ata Lixboa. Estudos sobre os cancioneiros galego-portugueses, ed. João Dionísio, Henrique Monteagudo y Maria Ana Ramos, La Coruña, Real Academia Galega, pp. 127-146 [antes en Lyrique romane médiévale, la tradition des chansonniers. Actes du colloque de Liège, 1989, coord. Madeleine Tyssens, Lieja, Université de Liège, 1991, pp. 447-467].

Gutiérrez García, Santiago (2006), Amor e burlas na lirica trobadoresca. Un estudo das cantigas paródicas galego-portuguesas, Sada, Edicións do Castro.

Jeanroy, Alfred, & Jean-Jacques Salverda de Grave (1913), Poésies de Uc de Saint-Circ, Tolosa, Imprimerie et Librairie Édouard Privat.

Köhler, Erich (1987), «Vers und Kanzone», en Grundriss der romanischen Literaturen des Mittelalters. Volume II, Les genres lyriques, ed. Erich Köhler, Ulrich Mölk y Dietmar Rieger, t. 1, fasc. 3, Heidelberg, Carl Winter, pp. 45-176.

Lapa, Manuel Rodrigues (ed.) (1995), Cantigas d’escarnho e de maldizer dos cancioneiros medievais galego-portugueses [1970], Vigo-Lisboa, Ir Indo - João Sá da Costa.

Larson, Pär (2019): «Dalla fucina di Universo Cantigas (II): Considerazioni sul refran di “Punhei eu muit’en me quitar” di Fernan Garcia Esgaravunha (UC 226)», Revista Galega de Filoloxía, 20, pp. 151-158. https://doi.org/10.17979/rgf.2019.20.0.5923

Lazar, Moshé (1964), Amour courtois et «Fin’Amors» dans la littérature du xiie siècle, París, Klincksieck.

Lorenzo Gradín, Pilar (2015), «Adversus Deum. Trovadores en la frontera de la cantiga de amor», en Estudios de literatura medieval en la Península Ibérica, coord. Carlos Alvar, San Millán de la Cogolla, Cilengua, pp. 861-878.

Lorenzo Gradín, Pilar (2018), «La cantiga de amor: entre tradición y recepción», en Los trovadores: recepción, creación y crítica en la Edad Media y la Edad Contemporánea, ed. Meritxell Simó, Annalisa Mirizio y Virginia Trueba, Kassel, Edition Reichenberger, pp. 59-80.

Marcenaro, Simone (ed.) (2012a), Pero Garcia Burgalés. Canzoniere. Poesie d’amore, d’amico e di scherno, Alessandria, Edizioni dell’Orso.

Marcenaro, Simone (ed.) (2012b), Osoiro Anes. Cantigas, Roma, Carocci.

Marcenaro, Simone (2023), La società dei poeti. Per una nuova sociologia dei trovatori, Milán-Údine, Mimesis.

Marshall, John Henry (ed.) (1972), The «Razos de trobar» of Raimon Vidal and associated texts, Londres, Oxford University Press.

Martínez Pereiro, Carlos Paulo (ed.) (1992), As cantigas de Fernan Paez de Tamalancos. Edición crítica con introdución, notas e glosário, Santiago de Compostela, Laiovento.

MedDB = Base de datos da Lírica Profana Galego-Portuguesa (MedDB) [base de datos en liña]. Versión 3.11, Santiago de Compostela, Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades. http://www.cirp.gal/meddb [consulta: 04/08/2024].

Miranda, José Carlos Ribeiro (1998), «Le surgissement de la culture troubadouresque dans l’occident de la Péninsule Ibérique (II). Les genres, les thèmes et les formes», en Le Rayonnement des Troubadours. Actes du colloque de l’AIEO (Amsterdam, 16-18 octobre 1995), ed. Anton Touber, Ámsterdam, Rodopi, pp. 97-105. https://doi.org/10.1163/9789004650978_009

Miranda, José Carlos Ribeiro (2003), «Osoir’Anes, a mulher-que-canta e as tradições familiares dos Marinhos», Revista da Faculdade de Letras: Línguas e Literaturas, II série, 20/1, pp. 117-129. https://ler.letras.up.pt/uploads/ficheiros/3959.pdf [consulta: 17/08/2024].

Miranda, José Carlos Ribeiro (2004), «Aurs mesclatz ab argen». Sobre a primeira geração de trovadores galego-portugueses, Porto, Edições Guarecer.

Miranda, José Carlos Ribeiro (2011), «Somesso, a dona e a donzela: a segunda geração de trovadores galego-portugueses e a linguagem do amor», en Seminário Medieval 2009-2011, ed. Mª do Rosário Ferreira, Ana Sofia Laranjinha y José Carlos Miranda, Porto, Estratégias Criativas, 2011, pp. 183-228. https://repositorio-aberto.up.pt/handle/10216/76429 [consulta: 19/08/2024].

Monsó, Albert Tomàs (2018), «“Vostre cos és de verí replet”: Caràcter i gènesi del maldit català», Mot So Razo, 17, pp. 52-61. https://doi.org/10.33115/udg_bib/msr.v17i0.22302

Monson, Don A. (2007), «The Problem of Midons Revisited», Romania, 125/499-500, pp. 283-305. https://doi.org/10.3406/roma.2007.1404

Pichel, Antonio (1987), Ficción poética e vocabulario feudal na lírica trobadoresca galego-portuguesa, La Coruña, Deputación da Coruña.

Ramos, Maria Ana (2006), «Fragmentos na lírica galego-portuguesa», en Studi di Filologia romanza offerti a Valeria Bertolucci Pizzorusso, 2, ed. Pietro G. Beltrami et al., Pisa, Pacini, pp. 1343-1368.

Ramos, Maria Ana (2010), «Vectores de circulação linguística na poesia galego-portuguesa (A 126, B 1510)», Aproximacións ao estudo do Vocabulario trobadoresco, ed. Mercedes Brea y Santiago López Martínez-Morás, Santiago de Compostela, Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades, pp. 37-63.

Ramos, Maria Ana (2023), «A dupla cópia de cantigas. Implicações para a tradição manuscrita galego-portuguesa», en «¿Qué se fizo aquel trobar?»: La poesía de cancionero ayer y hoy, ed. Cleofé Tato, La Coruña, Universidade da Coruña, pp. 69-86.

Rieger, Dietmar (1972), «Bona domna und mala domna: zum “roman d’amour” des Trobadors Uc de Saint-Circ», Vox Romanica, 31, pp. 76-91.

Riquer, Isabel de (2005), «Mala domna i dona de mal: el rebuig de l’estimada infidel per part dels trobadors i dels poetes catalans de l’edat mitjana», Caplletra, 39 (tardor), pp. 141-169. https://turia.uv.es//index.php/caplletra/article/view/4856/4701 [consulta: 12/08/2024].

RM = Tavani, Giuseppe (1967), Repertorio metrico della lirica galego-portoghese, Roma, Edizioni dell’Ateneo.

Rodiño Caramés, Ignacio (1999), «Escarnio de amor. Caracterización e corpus», en Actes del VII Congrés de l’Associació Hispánica de Literatura Medieval (Castellò de la Plana, 22-26 de setembre de 1997), 3, ed. Santiago Fortuño Llorens y Tomàs Martínez Romero, Castellón de la Plana, Publicacions de la Universitat Jaume I, pp. 245-262.

Roncaglia, Aurelio (1992), «Guillaume IX d’Aquitaine et le jeu du trobar (avec un plaidoyer pour la déidéologisation de Midons)», en Contacts de langues, de civilisations et intertextualité. IIIème Congrès International de l’Association Internationale d’Études Occitanes,

Montpellier, 20-26 septembre 1990. Contacts de langues, de civilisations et intertextualité, 3, ed. Gérard Gouiran, Montpellier, Université de Montpellier, pp. 1105-1117.

Sanguineti, Francesca (2021), «La sezione delle canzoni nel canzoniere M: una lettura dei testi del disamore», Lecturae Tropatorum, 14, pp. 139-195. https://www.lt.unina.it/Sanguineti-2021S.pdf [consulta: 14/08/2024].

Sanguineti, Francesca, & Oriana Scarpati (2013), Canzoni occitane di disamore, Roma, Carocci.

Simões, Manuel (ed.) (1991), Il Canzoniere di D. Pedro, conte di Barcelos, L’Aquila, Japadre.

Schnell, Rüdiger (1989a), «L’amour courtois en tant que discours courtois sur l’amour (I)», Romania, 110/437-438, pp. 72-126. https://doi.org/10.3406/roma.1989.1609

Schnell, Rüdiger (1989b), «L’amour courtois en tant que discours courtois sur l’amour (II)», Romania, 110/439-440, pp. 331-363. https://doi.org/10.3406/roma.1989.1622

Souto Cabo, José António (2011), «A emergência da lírica galego-portuguesa e os primeiros trovadores», A Trabe de Ouro, 87, pp. 367-392.

Souto Cabo, José António (2012a), Os cavaleiros que fizeram as cantigas. Aproximação às origens socioculturais da lírica galego-portuguesa, Niterói, Editora da Universidade Federal Fluminense.

Souto Cabo, José António (2012b), «Fernando Pais de Tamalhancos: trovador e cavaleiro», Revista de Literatura Medieval, 24, pp. 231-267.

Spampinato Beretta, Margherita (1990), Fernan Garcia Esgaravunha. Canzoniere [1987], Nápoles, Liguori Editore.

Squillacioti, Paolo (2015), «Sul lessico del disamore nella poesia trobadorica», en «Ragionar d’amore». Il lessico delle emozioni nella lirica medievale, ed. Alessio Decaria y Lino Leonardi, Florencia, Edizioni del Galluzo, pp. 51-65.

Tavani, Giuseppe (1988), A poesía lírica galego-portuguesa [1986], Vigo, Galaxia.

UC/Glosario = Ferreiro, Manuel, Universo Cantigas. Edición crítica da poesía medieval galegoportuguesa, A Coruña, Universidade da Coruña. http://universocantigas.gal [consulta: 27/08/2024].

Vallín, Gema (1997), «Escarnho d’amor», Medioevo Romanzo, 31/1, pp. 132-146.

Zinelli, Fabio (1996), «Quando l’amore finisce: comjat e chanson de change nella poesia dei trovatori», en Liebe und Logos. Beiträge zum 11. Nachwuchskolloquium der Romanistik (Berlin/Potsdam, 8.-11. 6. 1995), ed. Andreas Geltz et al., Bonn, Romanistischer Verlag, pp. 113-125.

Published

09-01-2026

How to Cite

Pérez Barcala , G. (2026) “On the Galician-Portuguese Cantiga de Change”, Revista de Cancioneros Impresos y Manuscritos, (15), pp. 45–65. doi: 10.14198/rcim.28231.

Issue

Section

Miscelánea